Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, các hoạt động tài chính, thương mại và đầu tư xuyên biên giới đã trở thành yếu tố cơ bản của nền kinh tế toàn cầu. Điều này dẫn đến sự hình thành và phát triển của các Trung tâm tài chính quốc tế (International Financial Centre – IFC) như một xu hướng tất yếu tại nhiều quốc gia. Cũng giống như các quốc gia khác, Việt Nam đặt mục tiêu thành lập Trung tâm tài chính quốc tế tại Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng nhằm bắt kịp xu thế phát triển đó. Song song với quá trình gia tăng các giao dịch tài chính trong khuôn khổ IFC, các tranh chấp phát sinh ngày càng nhiều và phức tạp, đòi hỏi các yếu tố về cơ chế giải quyết tranh chấp phải được đặt lên hàng đầu. Nhằm giúp người đọc hiểu rõ hơn về vấn đề này, bài viết tập trung làm rõ những ưu thế của phương thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài quốc tế, qua đó giúp các chủ thể có thể tiếp cận và áp dụng cơ chế này một cách hiệu quả hơn.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, các giao dịch tài chính, thương mại và đầu tư xuyên biên giới phát triển ngày càng mạnh mẽ. Điều này đã dẫn đến sự hình thành và phát triển của các Trung tâm tài chính quốc tế (International Financial Centre – IFC) trở thành xu hướng tất yếu tại nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Với mức độ gia tăng của các tranh chấp phát sinh trong phạm vi IFC đã đòi hỏi cần phải có một hệ thống giải quyết tranh chấp tương xứng về chuẩn mực, tốc độ và tính minh bạch. Trước thực tiễn đó, cơ chế giải quyết tranh chấp bằng Trung tâm Trọng tài quốc tế đã và đang từng bước khẳng định vai trò là một phương thức giải quyết tranh chấp ưu việt và hiệu quả.
*Sự ra đời và đặc trưng pháp lý của các tranh chấp phát sinh trong Trung tâm tài chính quốc tế
Sáng ngày 21/12/2025, tại Văn phòng Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã chủ trì Hội nghị công bố thành lập Trung tâm Tài chính quốc tế tại Việt Nam. Việc xây dựng Trung tâm Tài chính quốc tế được Đảng, Nhà nước và Chính phủ xác định là một đột phá quan trọng về thể chế, nhằm huy động và phân bổ hiệu quả các nguồn lực, thúc đẩy chuyển đổi mô hình tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Trên cơ sở đó, Nghị định số 323/2025/NĐ-CP về thành lập Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam và Nghị quyết số 222/2025/QH15 về Trung tâm Tài chính quốc tế tại Việt Nam ra đời đã trở thành khung pháp lý đầu tiên và là nền tảng quan trọng, mang tính định hướng lâu dài cho quá trình hình thành, vận hành và phát triển Trung tâm Tài chính quốc tế tại Việt Nam.
Căn cứ theo khoản 1 Điều 3 Nghị quyết 222/2025/QH15 định nghĩa Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam là khu vực có ranh giới địa lý xác định do Chính phủ thành lập đặt tại Thành phố Hồ Chí Minh và thành phố Đà Nẵng, tập trung hệ sinh thái đa dạng các dịch vụ tài chính và dịch vụ hỗ trợ, được áp dụng cơ chế, chính sách quy định tại Nghị quyết 222/2025/QH15. Theo đó, Trung tâm Tài chính quốc tế tại Việt Nam là mô hình tổ chức kinh tế – tài chính đặc thù, được Nhà nước thành lập nhằm thu hút, tập trung và phân bổ hiệu quả các dòng vốn trong nước và quốc tế, phục vụ phát triển kinh tế và hội nhập tài chính toàn cầu. Đây là nơi tập trung các hoạt động tài chính - thương mại - đầu tư có giá trị lớn, tính phức tạp cao và gắn chặt với các giao dịch xuyên biên giới như tín dụng, thị trường vốn, bảo hiểm, quản lý tài sản, dịch vụ tài chính quốc tế và các giao dịch tài chính có yếu tố xuyên biên giới, được vận hành trong khuôn khổ pháp lý riêng. Với chức năng kết nối thị trường tài chính Việt Nam với thị trường khu vực và thế giới, Trung tâm Tài chính quốc tế giữ vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh của hệ thống tài chính quốc gia, thu hút nhà đầu tư nước ngoài, thúc đẩy chuyển đổi mô hình tăng trưởng và góp phần khẳng định vị thế của Việt Nam trên bản đồ tài chính quốc tế.
Đặc trưng của các quan hệ pháp lý phát sinh trong IFC chủ yếu liên quan đến các hoạt động tài chính, ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán và đầu tư và thường mang một số điểm chung sau:
Tính kỹ thuật và chuyên môn cao: Các giao dịch trong Trung tâm tài chính quốc tế thường được xác lập thông qua các hợp đồng tài chính, hợp đồng đầu tư, hợp đồng bảo hiểm hoặc giao dịch chứng khoán với cấu trúc phức tạp, chứa đựng nhiều điều khoản chuyên ngành và chịu sự chi phối của các thông lệ, chuẩn mực quốc tế. Việc giải quyết các tranh chấp này đòi hỏi người giải quyết không chỉ có kiến thức pháp lý mà còn phải am hiểu sâu về nghiệp vụ tài chính và cơ chế vận hành của thị trường.
Tính đa chủ thể và yếu tố nước ngoài: Quan hệ pháp lý phát sinh trong Trung tâm tài chính quốc tế thường có sự tham gia của nhiều chủ thể với địa vị pháp lý khác nhau như tổ chức tài chính, doanh nghiệp và nhà đầu tư đến từ nhiều quốc gia khác nhau. Phần lớn các tranh chấp đều có yếu tố nước ngoài, liên quan đến nhiều hệ thống pháp luật, làm phát sinh các vấn đề pháp lý phức tạp về thẩm quyền, luật áp dụng và hiệu lực thi hành phán quyết.
Tranh chấp mang giá trị kinh tế lớn: Các tranh chấp phát sinh trong Trung tâm tài chính quốc tế thường gắn liền với các giao dịch có giá trị lớn, trong đó yếu tố thời gian giải quyết tranh chấp có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với các nhà đầu tư. Việc kéo dài quá trình giải quyết tranh chấp không chỉ làm phát sinh chi phí tố tụng mà còn có thể gây gián đoạn hoạt động kinh doanh, ảnh hưởng đến dòng vốn, uy tín và khả năng ra quyết định đầu tư của các bên.
Với những đặc điểm nêu trên, ngay cả khi tranh chấp phát sinh trong Trung tâm tài chính quốc tế được giao cho các Tòa án chuyên biệt xét xử – nơi được tổ chức với định hướng chuyên môn hóa cao hơn, việc giải quyết vẫn chịu sự chi phối của các nguyên tắc tố tụng tư pháp mang tính khuôn mẫu và chặt chẽ. Trong khi đó, cơ chế giải quyết trọng tài dựa trên cơ sở là sự thỏa thuận của các bên và chứng cứ do các bên cung cấp, trọng tài quốc tế không bị ràng buộc bởi các trình tự, thủ tục mang tính hình thức của hoạt động tố tụng tại Tòa án. Các bên có quyền lựa chọn trọng tài viên là những chuyên gia có kiến thức sâu rộng và kinh nghiệm thực tiễn phù hợp với từng lĩnh vực tài chính cụ thể. Điều này sẽ tạo điều kiện để các tranh chấp được giải quyết một cách nhanh chóng, linh hoạt, chuyên sâu và sát với bản chất kinh tế của các giao dịch trong Trung tâm tài chính quốc tế.
***
Luật sư Bùi Quang Hưng
Phó Chủ tịch Trung tâm trọng tài quốc tế Đông Bắc Á
