Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường ngày càng phát triển, các tranh chấp thương mại càng trở nên đa dạng và phức tạp hơn, đặc biệt là trong những lĩnh vực đòi hỏi trình độ chuyên môn và kỹ thuật cao, có yếu tố nước ngoài như bảo hiểm, chứng khoán và kinh doanh đa cấp. Trước thực tiễn đó, trọng tài thương mại đang từng bước khẳng định vai trò là một cơ chế giải quyết tranh chấp ưu việt, linh hoạt về thủ tục, nhanh chóng và dứt điểm.
1. Đặc trưng pháp lý của tranh chấp trong các lĩnh vực bảo hiểm, chứng khoán và kinh doanh đa cấp
Các tranh chấp thương mại trong lĩnh vực bảo hiểm, chứng khoán và kinh doanh đa cấp thường có điểm chung là:
- Tính kỹ thuật và chuyên môn cao: Các hợp đồng bảo hiểm, hợp đồng môi giới chứng khoán, hoặc thỏa thuận trong mô hình đa cấp thường chứa đựng nhiều điều khoản chuyên môn phức tạp.
- Tính đa chủ thể và yếu tố nước ngoài: Trong nhiều trường hợp, quan hệ pháp lý có sự tham gia của nhiều bên với vai trò khác nhau (doanh nghiệp bảo hiểm, nhà đầu tư, đại lý đa cấp, người tiêu dùng...), hoặc có yếu tố nước ngoài.
Với những đặc điểm trên, nếu các vụ án có tính chuyên môn sâu này do các thẩm phán của tòa án cấp khu vực xét xử. Tính phức tạp về sự kiện và yếu tố truyên môn sẽ có thể là trở ngại đối với các thẩm phán với truyền thống xét xử các vụ án có yếu tố tranh chấp dân sự, thương mại phổ biến. Trong khi đó, hệ thống các tổ chức trọng tài thương mại sẽ kết nạp các chuyên gia pháp lý với kiến thức sâu sắc và có nhiều kinh nghiệm làm việc trong lĩnh vực chuyên môn này. Mặt khác với cơ chế xét xử của trọng tài là dựa trên chứng cứ do các bên cung cấp, mà các trọng tài viên không nhất thiết bị ràng buộc bởi các cơ chế pháp lý về xác định loại tranh chấp; xác định các bên liên quan đến tranh chấp. Do vậy, hội đồng trọng tài sẽ thuận lợi hơn để giải quyết tranh chấp nhanh chóng, chuyên sâu, linh hoạt và phù hợp hơn với bản chất giao dịch thương mại hiện đại. Cụ thể, có thể nhắc đến các ưu thế sau:
2. Ưu thế vượt trội của trọng tài thương mại so với tòa án
Cơ chế tự định đoạt: Khi lựa chọn trọng tài, các bên có toàn quyền thỏa thuận về địa điểm, trung tâm trọng tài, trọng tài viên và ngôn ngữ giải quyết. Quyền tự định đoạt này giúp doanh nghiệp chủ động và thoải mái hơn đối với bị ràng buộc bởi thẩm quyền, thủ tục cứng nhắc của tòa án. Đặc biệt trong các lĩnh vực đặc thù như bảo hiểm, chứng khoán hay đa cấp, việc lựa chọn trọng tài viên là chuyên gia am hiểu chuyên sâu sẽ đảm bảo phán quyết sát thực tiễn, công bằng và khách quan.
Chuyên môn hóa cao: Trọng tài viên thường là những chuyên gia pháp lý hoặc có kiến thức chuyên ngành, từ đó đưa ra phán quyết khách quan, có tính học thuật và phù hợp thực tiễn. Ngược lại, thẩm phán tòa án thường phải xử lý đa lĩnh vực, khó đảm bảo chuyên môn trong các vấn đề kỹ thuật, dẫn đến một số vụ việc đặc thù như như bảo hiểm bị nhận định thiếu chính xác, không khách quan do thẩm phán không hiểu quy trình dẫn đến thiệt hại cho đương sự.
Phán quyết chung thẩm và dễ thi hành: Phán quyết trọng tài là tính chung thẩm có hiệu lực ngay, không bị kháng cáo, hạn chế tình trạng kéo dài. Việt Nam đã tham gia Công ước New York 1958 từ năm 1995, do vậy phán quyết trọng tài tại Việt Nam được công nhận và cho thi hành tại hơn 170 quốc gia thành viên, tạo thuận lợi lớn cho các giao dịch xuyên biên giới khi tài sản nằm ngoài lãnh thổ Việt Nam.
Tố tụng linh hoạt: Thủ tục tại Toà án có nhiều cấp với nhiều gia đoạn dẫn đến vụ việc thường kéo dài nhiều tháng đến nhiều năm gây mất thời gian, công sức và chi phí đối với đương sự. Thủ tục trọng tài, đặc biệt với cơ chế rút gọn, tối đa 03 tháng đối với một vụ tranh chấp. Thực tiễn cho thấy, thời gian giải quyết tại toà án kéo dài, việc huỷ án Việc áp dụng thủ tục rút gọn tại tòa án lại gặp hạn chế do thiếu văn bản hướng dẫn và tiềm ẩn nguy cơ bị hủy án.
3. Thẩm quyền và huỷ phán quyết trọng tài trong các tranh chấp đặc thù
Theo Điều 2 Luật Trọng tài thương mại 2010, trọng tài có thẩm quyền với tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại, bao gồm bảo hiểm, chứng khoán và đa cấp. Khi cá nhân hay tổ chức ký kết hợp đồng, tham gia hoạt động phân phối, môi giới, đầu tư nhằm mục đích sinh lợi, tranh chấp phát sinh được coi là tranh chấp thương mại, thuộc thẩm quyền trọng tài nếu có thỏa thuận trọng tài hợp lệ.
Tòa án chỉ được hủy phán quyết trọng tài trong phạm vi hẹp quy định tại Điều 68 Luật Trọng tài thương mại 2010. Tuy nhiên, với bảo hiểm, chứng khoán hay đa cấp – đều là hoạt động thương mại – căn cứ này hầu như không có. Do đó, phán quyết trọng tài trong các lĩnh vực này thường được giữ nguyên và có hiệu lực thi hành.
4. Thực tiễn và xu hướng khuyến khích sử dụng trọng tài trong các lĩnh vực đặc thù
Hiện nay, các trung tâm trọng tài tại Việt Nam như Trung tâm Trọng tài Đông Bắc Á (NAIAC) đang tiếp nhận ngày càng nhiều vụ tranh chấp trong các lĩnh vực có tính đặc thù cao như bảo hiểm, chứng khoán và thậm chí là tranh chấp liên quan đến mô hình bán hàng đa cấp. Xu hướng này cho thấy niềm tin ngày càng lớn của doanh nghiệp vào cơ chế trọng tài như một phương thức giải quyết tranh chấp hiệu quả và chuyên nghiệp. Nhiều doanh nghiệp lớn đã chủ động đưa điều khoản trọng tài vào các hợp đồng hợp tác, hợp đồng đại lý, coi đó là một phần trong chiến lược quản trị rủi ro pháp lý, nhằm tránh các hệ lụy từ quá trình tố tụng kéo dài tại tòa án. Trọng tài không chỉ mang lại sự linh hoạt, quyền tự định đoạt mà còn đảm bảo tính chuyên môn trong việc giải quyết tranh chấp, đặc biệt trong các ngành đặc thù, chuyên môn cao như bảo hiểm, chứng khoán hay kinh doanh đa cấp.
***
Luật sư Bùi Quang Hưng
Phó Chủ tịch Trung tâm Trọng tại quốc tế Đông Bắc Á
