Trong phạm vi Trung tâm Tài chính quốc tế, việc lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp bằng Tòa án quốc gia hay bằng trọng tài quốc tế có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia. Tuy nhiên về ưu điểm, trọng tài quốc tế trong IFC có nhiều lợi thế vượt trội so với cơ chế xét xử truyền thống của Tòa án.
Về quyền tự định đoạt của các bên, nếu tố tụng tại Tòa án chịu sự chi phối chặt chẽ của pháp luật tố tụng, theo đó thẩm quyền xét xử, thẩm phán, địa điểm và ngôn ngữ tố tụng được xác định theo quy định mang tính bắt buộc. Ngược lại, trọng tài quốc tế bảo đảm tính linh hoạt và tạo sự chủ động khi cho phép các bên được tự do thỏa thuận về trung tâm trọng tài, trọng tài viên, luật áp dụng, ngôn ngữ và địa điểm giải quyết tranh chấp. Điều này không chỉ phù hợp với đặc thù của các giao dịch tài chính quốc tế, vốn chịu ảnh hưởng của nhiều hệ thống pháp luật khác nhau như pháp luật của quốc gia nơi đặt trụ sở các bên, nơi thực hiện hợp đồng, nơi thanh toán, nơi có tài sản mà còn tạo điều kiện để các bên, đặc biệt là nhà đầu tư trong việc sắp xếp hoạt động kinh doanh song song với quá trình giải quyết tranh chấp, hạn chế sự gián đoạn đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh, qua đó giảm thiểu tác động tiêu cực của tranh chấp đối với hoạt động đầu tư.
Về thủ tục tố tụng và thời gian giải quyết, tố tụng Tòa án thường trải qua nhiều cấp xét xử với trình tự chặt chẽ, dẫn đến thời gian giải quyết kéo dài và phát sinh nhiều chi phí. Ngược lại, thủ tục trọng tài có tính linh hoạt cao, thời gian giải quyết nhanh chóng, thậm chí có thể áp dụng thủ tục rút gọn, giúp các bên sớm ổn định hoạt động kinh doanh và hạn chế tổn thất.
Về mức độ chuyên môn hóa trong giải quyết tranh chấp, mặc dù hệ thống Tòa án được tổ chức theo hướng chuyên môn hóa với các Tòa chuyên trách, thẩm phán trên thực tế vẫn phải giải quyết nhiều loại tranh chấp thuộc các lĩnh vực pháp luật khác nhau. Trong khi đó, các tranh chấp phát sinh trong Trung tâm Tài chính quốc tế thường có tính kỹ thuật cao, đòi hỏi sự am hiểu sâu về tài chính, ngân hàng, chứng khoán và đầu tư quốc tế. Trọng tài quốc tế cho phép các bên lựa chọn trọng tài viên là những cá nhân có trình độ chuyên môn sâu và kinh nghiệm thực tiễn phù hợp với tính chất của tranh chấp. Đáng chú ý, tại Nghị định số 328/2025/NĐ-CP về thành lập, hoạt động của Trung tâm trọng tài quốc tế thuộc Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam đã bổ sung thêm các tiêu chuẩn đặc thù đối với trọng tài viên thuộc Trung tâm trọng tài quốc tế như: “trọng tài viên phải có tối thiểu 10 năm kinh nghiệm thực tiễn trong lĩnh vực giải quyết tranh chấp; đã tham gia ban hành ít nhất 10 phán quyết trọng tài…” góp phần bảo đảm nâng cao chất lượng và tính chuẩn xác của phán quyết trọng tài, bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tranh chấp. Đồng thời, tính trung lập của trọng tài cũng góp phần giảm tâm lý e ngại của nhà đầu tư nước ngoài khi giải quyết tranh chấp tại Tòa án của một quốc gia cụ thể.
Về hiệu lực và khả năng thi hành phán quyết, bản án của Tòa án quốc gia có thể bị kháng cáo, kháng nghị, trong khi phán quyết trọng tài quốc tế có hiệu lực chung thẩm ngay khi ban hành. Đặc biệt, phán quyết trọng tài được công nhận và thi hành rộng rãi tại các quốc gia thành viên Công ước New York năm 1958, tạo lợi thế vượt trội trong việc giải quyết các tranh chấp có yếu tố nước ngoài phát sinh trong IFC.
Cuối cùng, xét về nguyên tắc bảo mật, đây là yếu tố đặc biệt quan trọng đối với các tranh chấp tài chính và đầu tư trong IFC, nơi thông tin giao dịch, dữ liệu tài chính có giá trị lớn thường mang tính nhạy cảm. Trong khi hoạt động xét xử tại Tòa án về nguyên tắc được tiến hành công khai, thì trọng tài quốc tế bảo đảm tính bảo mật xuyên suốt toàn bộ quá trình giải quyết tranh chấp. Cơ chế này giúp giảm bớt tâm lý lo ngại của các nhà đầu tư và doanh nghiệp trước nguy cơ thông tin về tranh chấp, tình hình tài chính hoặc chiến lược kinh doanh bị công khai, từ đó hạn chế những tác động tiêu cực đến uy tín, hình ảnh và hoạt động kinh doanh của các bên.
*Một số hạn chế trong việc áp dụng cơ chế trọng tài trong IFC Việt Nam
Một trong những hạn chế lớn là phạm vi thẩm quyền của trọng tài còn bị giới hạn, đặc biệt đối với các tranh chấp liên quan đến quyết định hành chính, quyền lực công hoặc các vấn đề mang tính quản lý nhà nước.
Theo Điều 5 Nghị định 328/2025/NĐ-CP, trọng tài có thẩm quyền với tranh chấp phát sinh theo thỏa thuận giữa các bên liên quan đến hoạt động đầu tư, kinh doanh tại Trung tâm tài chính quốc tế và không có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp có đối tượng là quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan quản lý nhà nước hoặc người có thẩm quyền; tranh chấp liên quan đến lao động, quyền nhân thân của cá nhân; hoặc các vấn đề liên quan đến quản lý nhà nước. Trong các trường hợp này, Tòa án tiếp tục giữ vai trò chủ đạo với tư cách là cơ quan thực hiện quyền tư pháp của Nhà nước; đồng thời, Tòa án cũng thực hiện chức năng giám sát tư pháp thông qua quyền hủy phán quyết trọng tài trong phạm vi hẹp theo Điều 68 Luật Trọng tài thương mại 2010.
*Thực tiễn và xu hướng khuyến khích sử dụng cơ chế trọng tài quốc tế trong Trung tâm Tài chính quốc tế
Thực tiễn cho thấy, tại nhiều Trung tâm tài chính quốc tế trên thế giới, trọng tài quốc tế được xác lập là cơ chế giải quyết tranh chấp chủ đạo. Ngày càng nhiều doanh nghiệp chủ động lựa chọn trọng tài quốc tế và đưa điều khoản trọng tài vào hợp đồng như một biện pháp quản trị rủi ro pháp lý. Tại Việt Nam, Nhà nước cũng đã và đang từng bước hoàn thiện khung pháp lý điều chỉnh hoạt động trọng tài, tiêu biểu là Luật Trọng tài thương mại năm 2010 và các văn bản hướng dẫn thi hành, trong đó có Nghị định số 328/2025/NĐ-CP.
Điều này đã khẳng định cơ chế giải quyết tranh chấp bằng trọng tài quốc tế đang và sẽ tiếp tục trở thành một cơ chế giải quyết tranh chấp trọng tâm, phù hợp với yêu cầu phát triển của nền kinh tế và quá trình hội nhập quốc tế. Với tính ưu việt của mình, cơ chế giải quyết tranh chấp bằng trọng tài quốc tế sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm an toàn pháp lý, duy trì niềm tin của nhà đầu tư đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả và uy tín của Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam trên trường quốc tế.
***
Luật sư Bùi Quang Hưng
Phó Chủ tịch Trung tâm trọng tài quốc tế Đông Bắc Á
